Ego to kluczowy mechanizm naszej psychiki – kształtuje tożsamość, wpływa na interakcje i postrzeganie siebie. Dowiedz się, jak rozumieli je Freud i współcześni psycholodzy, czym jest ahamkara w filozofii wschodu i jak doświadczenia psychodeliczne mogą prowadzić do „śmierci ego”. Czy przekroczenie ego to droga do duchowego przebudzenia?
kuba.kruszyn4@gmail.com
Definicja ego według psychologii
Termin “Ego” został wprowadzony do psychologii przez Zygmunta Freuda, który poprzez to określenie opisywał jedną z trzech, obok Id i Superego, części osobowości. Ego zdaniem Freuda to ta część ludzkiej psychiki, która jest doświadczana jako „ja” i odpowiedzialna za utrzymanie równowagi między Id (popędami) i Superego (sumieniem) oraz świadome i celowe działanie w świecie fizycznym i społecznym (Tayal i in., 2020).
Współcześni przedstawiciele nurtu psychodynamicznego, który wywodzi się z psychoanalizy nieco rozwinęli rozumienie ego, które definiują jako samoorganizujący się, wielofunkcyjny proces odpowiedzialny za wewnętrzną homeostazę, zewnętrzną adaptację oraz tworzenie reprezentacji mentalnych, które kształtują spójną tożsamość (Buchborn i in., 2023). Można by inaczej powiedzieć, że ego to pewien rodzaj mechanizmu (procesu psychicznego), dzięki któremu powstaje nasza osobowość i powiązany z nią obraz siebie. Osobowość w rozumienia zestawu względnie trwałych cech i sposobów wchodzenia w interakcję z otoczeniem.
Osobowość kształtuje się w dużej mierze za sprawą informacji jakie otrzymujemy od otoczenia we wczesnych latach życia na temat tego jacy jesteśmy oraz jacy powinniśmy być, aby nasze podstawowe potrzeby zostały zaspokojone. Przykładowo osoba, której wartość była przez osoby znaczące regularnie podważana, mogła jako sposób radzenia sobie wycofywać się z interakcji tak by uniknąć dalszych konfrontacji i negatywnych informacji zwrotnych. Podczas gdy w dzieciństwie takie zachowanie spełniało swoją funkcję, w dorosłości uniemożliwia ono realizację pełni swojego potencjału i adekwatne reagowanie na bardziej złożone środowisko. Na tej zasadzie ukształtowana sztywna struktura osobowości stanowi główne źródło większości zaburzeń natury psychicznej (Kwieciński, 2022).
Ego w filozofii wschodu – ahamkara i iluzja ja
Odpowiednikiem określenia „ego” w sanskrycie jest „ahamkara”. Ahamkara jest uznawana, podobnie jak w podejściu psychodynamicznym, za funkcję umysłu, która poprzez odnoszenie się do rzeczy jako „ja” lub „moje” prowadzi do powstania tożsamości i poczucia odrębności (Tayal i in., 2020). W hinduizmie, podobnie jak w buddyzmie poczucie bycia odrębną, niezależną istotą jest uznawane za iluzję a przywiązanie do owej iluzji za główną przyczynę cierpienia. Z kolei duchowe przebudzenie polega na zdaniu sobie sprawy ze swojej prawdziwej natury, prawdziwego ja (true Self/Atman/natura Buddy) – czystej, nieograniczonej i uniwersalnej świadomości.
Ja jako kontekst
Często w rozmowach dotyczących podróży psychodelicznych można usłyszeć dwa charakterystyczne pojęcia takie jak ,,Set’’ – inaczej zwane nastawieniem psychicznym oraz ,,Setting’’ czyli otoczenie. Nastawienie psychiczne odnosi się do naszego stanu mentalnego i duchowego, z którym przystępujemy do podróży natomiast otocznie jest to miejsce, w którym odbywa się podróż (Grob et al., 2011; Grof, 1985; TEDx Talks, 2015).
Według modelu Terapii Akceptacji i Zaangażowania (ACT) podstawowym źródłem cierpienia psychicznego jest sztywność psychologiczna ukształtowana przez sześć patologicznych procesów: fuzję poznawczą (nadmierne przywiązanie i zaabsorbowanie aktywnością mentalną), unikanie doświadczania (m.in. trudnych emocji), nieobecność, brak kontaktu z wartościami, nieużyteczne działanie i przywiązanie do skonceptualizowanego Ja. Przeciwieństwem jest elastyczność psychologiczna, którą tworzą: defuzja poznawcza (zdystansowanie od myśli,), akceptacja (otwartość na nieprzyjemne doświadczenia), kontakt z chwilą obecną, świadomość wartości, zaangażowane działanie (zgodne z wartościami) i Ja jako kontekst (Harris, 2018).
Twórca ACT Steven Hayes wraz ze współpracownikami dokonał aktualizacji heksagramu elastyczności psychologicznej i na pierwszy plan wyeksponował samoświadomość (postrzeganie siebie) jako centralny proces, tworzący kontekst dla pozostałych. W ACT wyróżnia się trzy aspekty Ja. Ja skonceptualizowane lub inaczej Ja narracyjne to wszystkie informacje na nasz temat, które naszym zdaniem nas definiują i odróżniają od innych, w ich skład wchodzą sztywne schematy poznawcze, które powstają w naszym dzieciństwie. Ja jako proces to zdolność do postrzegania siebie, swoich myśli, uczuć i doznań w ciele jako zmiennego procesu. Ja jako kontekst to inaczej Ja obserwujące, czyli ta część nas, która jest świadoma wszystkich wewnętrznych doznań, ale od nich odrębna (Hayes i in., 2020).
Energia JA
Według modelu Systemu Wewnętrznej Rodziny nasza osobowość składa się z wielu podosobowości, z których to każda spełnia określoną funkcję. Dzieli się je na wygnańców i strażników. Wygnańcy to te części, które powstały w wyniku zranienia doznanego najczęściej w dzieciństwie i są w pewien sposób zamrożone w przeszłości. Przykładem jest Zawstydzone Dziecko, które może powstać, gdy pewne działania danej osoby spotykają się z silną krytyką, co wywołuję u niej trudne do zniesienia uczucie wstydu. Zadaniem strażników jest zrobienie wszystkiego by nie dopuścić do sytuacji, która spowoduje, że Zawstydzone Dziecko się aktywuje, a gdy jednak do tego dojdzie, robią wszystko by pozbyć się trudnych emocji. Przykładem strażnika może być Wewnętrzny Krytyk (Earley, 2020).
Richard Schwartz, tworząc model IFS, odkrył, że gdy w trakcie sesji udawało się wszystkie części osobowości „odsunąć na bok” to pojawiała się pewna nowa jakość. Jego klienci na pytanie „co to za część” odpowiadali „to po prostu ja. To kim naprawdę jestem” (Earley, 2020, s.44). W ten sposób Schwartz odkrył, coś co nazwał energią JA. To co ją charakteryzuje to spokój, akceptacja, otwartość i współczucie. JA jest bardziej przestronne niż nasze części i ma zdolność do ich integrowania i uzdrawiania.
Śmierć ego i doświadczenia mistyczne w terapii psych@delicznej
Subst@ncje psych@deliczne wprowadzają użytkownika w stan poszerzonej świadomości, który wiąże się ze zwiększoną ilością i intensywnością przetwarzanych bodźców, a także rozszerzeniem perspektywy patrzenia na siebie i rzeczywistość. Wysokie dawki subst@ncji psych@delicznych mogą wywołać doświadczenie mistyczne, charakteryzujące się poczuciem zjednoczenia ze wszechświatem, co wiąże się bezpośrednio ze zjawiskiem tak zwanej „śmierci” lub „rozpłynięcia” ego. Można to opisać jako tymczasowy zanik granicy między JA i światem zewnętrznym wraz z osłabieniem lub całkowitą utratą własnej tożsamości (Nour i in., 2016; Nour i in.,2017).
Doświadczenie mistyczne i „śmierć” ego w wielu badaniach okazały się być predyktorami pozytywnych efektów terapii psychodelicznej. Ich intensywność koreluje z odczuwanym później uczuciem połączenia z naturą i innymi ludźmi. Spojrzenie na siebie z szerszej perspektywy i z większym dystansem pozwala na porzucenie negatywnej i sztywnej samooceny na rzecz bardziej realistycznej i obiektywnej. Doświadczenie „rozpłynięcia” ego potrafi zwiększyć samowspółczucie i osłabić publiczną samoświadomość (m.in. przejmowanie się oceną innych) (Buchborn i in., 2023; Griffiths i in., 2008; Orłowski i in., 2022).
Choć określenia „śmierć ego” i „rozpłynięcie ego” często są stosowane naprzemiennie, śmierć ego wydaje się być tym co musi się wydarzyć, aby mogło dojść do zaniku granic między ja i światem zewnętrznym wraz z wszystkimi korzyściami płynącymi z tego doświadczenia. Bowiem żeby mogło do tego dojść najpierw trzeba pozbyć się przywiązania do swojej osobowości i tym samym przeżyć symboliczną śmierć. Nie jest to jak można sobie wyobrazić ani łatwe, ani przyjemne i od tego w jakim stopniu jesteśmy w stanie poddać się temu procesowi, zależy jakie będą jego konsekwencje. Rozpad dotychczasowej struktury osobowości umożliwia złożenie nowej, bardziej elastycznej i zdrowej całości, dlatego doświadczenie to jest tak istotnym punktem terapii psychodelicznej (Kwieciński, 2022).
Jedną ze zmian jakie zachodzą w mózgu pod wpływem subst@ncji psych@delicznych jest osłabienie aktywności sieci domyślnej mózgu (default mode network, DMN). DMN tworzy grupa silnie połączonych ze sobą obszarów mózgu, wykazujących zwiększoną aktywność w stanie spoczynku. Te obszary to część przyśrodkowa kory przedczołowej, tylny zakręt obręczy, przedklinek i zakręt kątowy. Aktywność DMN jest związana z przetwarzaniem informacji o sobie i swoim życiu a jej osłabienie pozytywnie koreluje z rozpłynięciem ego (Gatusso i in., 2023). Może mieć to swoje długotrwałe konsekwencje, ponieważ u doświadczonych użytkowników ayahuaski zaobserwowano zmniejszoną gęstość kory w tylnym zakręcie obręczy, co z kolei było u nich związane z samotranscendencją jako cechą (Bouso i in., 2015). Podobne efekty można uzyskać dzięki długotrwałej praktyce medytacji (Simon i Engstrom, 2015).
Czy można przekroczyć ego? Droga do samopoznania
Na koniec warto przytoczyć relacje osób, które doświadczyły rozpłynięcia ego w efekcie przyjęcia subst@ncji psych@delicznej. W ten sposób, dla przykładu, opisali mistyczny aspekt swojego doświadczenia po przyjęciu LSD, uczestnicy słynnego „eksperymentu wielkopiątkowego” Waltera Pahnke:
„Stało się coś niezwykłego, co nigdy wcześniej nie miało miejsca. Nagle poczułem się jakbym został wciągnięty w nieskończoność i straciłem kontakt ze swoim umysłem. Poczułem, że zostałem pochłonięty przez ogrom Stworzenia…, doświadczyłem tego klasycznego rodzaju połączenia… Najważniejszą rzeczą w tym było poczucie wieczności” (Doblin, 1991, s.16).
„Wewnętrzna świadomość i uczucia, które miałem to jakby porzucenie świata zewnętrznego i relacji w nim, a następnie nagłe poczucie jedności… i jakoś to wewnętrzne, rdzenne doświadczenie jedności jest bardziej prawdziwe i bardziej autentyczne niż normalna świadomość, która naprawdę zdaję się być iluzją” (Doblin, 1991, s.17).
„To było naprawdę takie poczucie, że odkrywam głębię własnego „ja”. Nie było w tym żadnego elementu świętości… Nie miałem wrażenia jakbym doświadczył Boga, który był poza mną, lecz Boga, który był we mnie” (Doblin, 1991, s. 19-20).
Z kolei tak opisali najbardziej pamiętny i istotny duchowo aspekt ich doświadczenia po psylocybinie uczestnicy badania Griffithsa i współpracowników (2008, s. 629):
„Wolność od wszystkiego, co tylko można sobie wyobrazić, włączając w to czas, przestrzeń, relacje, siebie itd. To było tak, jakby ucieleśnione „ja” doświadczyło ostatecznej transcendencji – nawet siebie samego”.
„Załamanie zwyczajnego poczucia przestrzeni i czasu. Uświadomienie sobie jedności bytu i relatywności zwyczajnej świadomości”.
„Stałem się czymś w rodzaju świadomego punktu zdolnego podróżować wewnątrz siebie, innych i świata zewnętrznego. Bez odniesienia do czasu lub przestrzeni”.
Podsumowanie
Ego pozostaje wciąż nieprecyzyjnym i trudnym do zdefiniowania pojęciem z pogranicza filozofii i psychologii. Trzymając się teorii psychodynamicznej, można przyjąć, że jest to pewien proces, który zapewnia nam poczucie odrębności od świata zewnętrznego i w pewien sposób też możliwość przetrwania w nim. Dzięki temu, na bazie informacji z otoczenia, powstaje spójny obraz siebie (Ja skonceptualizowane) i utrwala się określony zestaw zachowań. Sub-stancje psych@deliczne, osłabiając ten proces, powodują, że poczucie odrębności słabnie lub całkowicie zanika, a wraz z nim dotychczasowa identyfikacja. Pozwala to jednocześnie zdystansować się od narracji na swój temat i wprowadzić zmiany w sztywnej do tej pory strukturze osobowości.
Według wielu tradycji duchowych jesteśmy czymś więcej niż nasze Ego, i to, że po doświadczeniu jego „śmierci” zachowujemy dalej swoją jaźń, zdaje się za tym przemawiać. Trzymając się perspektywy wschodniej, doświadczenie mistyczne pod wpływem subst@ncji psych@delicznych można postrzegać jako przemijające oświecenie. Jedni postrzegają to jako ryzykowną drogę na skróty, inni jako szansę na przyspieszenie rozwoju duchowego. Jaki będzie faktyczny efekt, zależy oczywiście od kontekstu i czynników indywidualnych, w tym w dużej mierze gotowości danej osoby. W zachodniej myśli psychologicznej większy nacisk kładzie się na zrozumienie procesów poznawczych i tego, jak myślenie o sobie i o świecie wpływa na nasze funkcjonowanie i dobrostan psychiczny. Jednakże można zaobserwować tendencję w kierunku bardziej holistycznego postrzegania człowieka i coraz większe docenianie znaczenia duchowego wymiaru życia.
Bibliografia
Baran, L., Hyla, M., & Kleszcz, B. (2019). Elastyczność psychologiczna. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Bergner, R. M. (2020). What is personality? Two myths and a definition. New Ideas in Psychology, 57, 100759.
Bouso, J. C., Palhano-Fontes, F., Rodríguez-Fornells, A., Ribeiro, S., Sanches, R., Crippa, J. A. S., … & Riba, J. (2015). Long-term use of psychedelic drugs is associated with differences in brain structure and personality in humans. European Neuropsychopharmacology, 25(4), 483-492.
Buchborn, T., Kettner, H. S., Kärtner, L., & Meinhardt, M. W. (2023). The ego in psychedelic drug action–ego defenses, ego boundaries, and the therapeutic role of regression. Frontiers in Neuroscience, 17, 1232459.
Doblin, R. (1991). Pahnke’s “Good Friday experiment”: A long-term follow-up and methodological critique. Journal of Transpersonal Psychology, 23(1), 1-28.
Gattuso, J. J., Perkins, D., Ruffell, S., Lawrence, A. J., Hoyer, D., Jacobson, L. H., … & Sarris, J. (2023). Default mode network modulation by psychedelics: a systematic review. International Journal of Neuropsychopharmacology, 26(3), 155-188.
Griffiths, R. R., Richards, W. A., Johnson, M. W., McCann, U. D., & Jesse, R. (2008). Mystical-type experiences occasioned by psilocybin mediate the attribution of personal meaning and spiritual significance 14 months later. Journal of psychopharmacology, 22(6), 621-632.
Harris, R. (2018). Zrozumieć ACT: terapia akceptacji i zaangażowania w praktyce. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Hayes, S. C., Law, S., Malady, M., Zhu, Z., & Bai, X. (2020). The centrality of sense of self in psychological flexibility processes: what the neurobiological and psychological correlations of psychedelics suggest. Journal of Contextual Behavioral Science, 15, 30-38.
Kwieciński, T. (2022). Follow the call. BookEdit.
Nour, M. M., & Carhart-Harris, R. L. (2017). Psychedelics and the science of self-experience. The British Journal of Psychiatry, 210(3), 177-179.
Nour, M. M., Evans, L., Nutt, D., & Carhart-Harris, R. L. (2016). Ego-dissolution and psychedelics: validation of the ego-dissolution inventory (EDI). Frontiers in human neuroscience, 10, 269.
Orłowski, P., Ruban, A., Szczypiński, J., Hobot, J., Bielecki, M., & Bola, M. (2022). Naturalistic use of psychedelics is related to emotional reactivity and self-consciousness: The mediating role of ego-dissolution and mystical experiences. Journal of Psychopharmacology, 36(8), 987-1000.
Simon, R., & Engström, M. (2015). The default mode network as a biomarker for monitoring the therapeutic effects of meditation. Frontiers in psychology, 6, 776.
Czym jest ACT? | Uczę się ACT – szkolenia 3 fala CBT, ACT, terapia schematów
Polskie Towarzystwo Integracji Psychodelicznej informuje, że w Polsce jedyną legalną formą psychoterapii z użyciem subst@ncji psych@delicznych jest terapia z wykorzystaniem ketaminy, która jest niespecyficznym psych@delikiem. Zachęcamy do korzystania z usług profesjonalnej terapii w krajach, gdzie jest to legalne i regulowane prawnie. Nie sugerujemy ani nie popieramy stosowania żadnych nielegalnych subst@ncji. Niniejszy artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny i jest nastawiony na redukcję potencjalnych szkód wynikających z braku dostępu do rzetelnych informacji.
Kwestie prawne i odpowiedzialność
W wielu krajach w tym w Polsce subst@ncje psych@deliczne są nielegalne a posiadanie ich może wiązać się z konsekwencjami prawnymi. Zanim zdecydujesz się na podróż psychodeliczną sprawdź obowiązujące przepisy oraz zastanów się czy jesteś gotowy aby podjąć ryzyko. Alternatywnym rozwiązaniem może być wyjazd do krajów, gdzie subst@ncje te są legalne np. Holandia. Można wtedy również poszukać warsztatów lub sesji terapeutycznych w takich krajach (Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r., Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485).